Sets | brainstormingarea

bir sure once yine friendfeed'de sohbet ederken sekillenen konuyu blog yazisi ile toparlayacagim demistim, araya hastalik, ilgilendigim sirket sayisinin ve dolayisi ile islerimin artmasi sebebi ile bir suru sey girdi ve ancak bugun vakit bulabiliyorum.

aslinda hersey gectigimiz haftalarda sabaha karsi danismanlik verdigim sirketlerden birinde calisan personel, sirketin ceo'su vs hep beraber emirgan'a giderek sohbet etmeye basladigimizda gecen diyalog ile basladi.

hisse opsiyonu sunulmustu personele, personel hisse opsiyonunun sirket ortakligi oldugunu dusunuyordu ve kendisine direkt olarak hisse verilecegini saniyordu, bunun uzerine bir sohbet gecti ve kavramlardan emin olmadan nasil kabul edebildigini sordugumda bir cevap gelmedi.

startup'larda herkesin dikkatini ceken konular sirketlerin hisse veriyor olmasi, sirketlerin guzel ortamlar sagliyor olmasi vs gibi seyler, aslinda startup olarak adlandirdigimiz ve bir fikrin execution'i ustune calisan ve bunu hizlica gerceklestirebilmek icin bir cok proseduru atlayarak, daha uzun mesai saatleri ve yogun tempo ile calisan yeni kurulmus, kurumsalliktan uzak kalarak hizli karar alabilme ve hareket edebilme kabiliyetini koruyan, yatirim alma odakli kurulmus sirketler. bir cogu angel investor'lar olmadan ilk bir kac aylarini tamamlayamayacak durumda iken yine bir cogu seed dedigimiz destekleyici ve buyutucu yatirimi almadan fikirlerini yeterli buyukluge gercekleyemedikleri icin yokolup gidiyor.

angel investor kavramina baktigimizda, genel olarak paraya ihtiyaci olan firmalara hem parasi hem de tecrubesi ile ortak olarak firmayi mali darbogazdan cikartarak deger yaratmasi icin tesvik eden, tecrubesi ile finansal konulara ve piyasaya yonelik olarak firmayi hazirlayan, yon veren kisiler olarak ozetleyebiliriz. (anlattiklarim turkiye geneline yonelik olmayacaktir, etrafimda olanlar turkiye'deki "yatirimci" kitlesine bakis acimi iyi bilirler, yazinin ilerleyen sureclerinde de deginiyor olacagim zaten). angel investor'lar, genellikle belirli bir yuzde veya satin alma hakki karsiliginda yatirimlarini da koruma gudusu ile yonetimde soz hakki alarak sirketlere dahil olurlar. koyduklari para sirketin belirli bir noktaya gelmesi icin gereken masraflari karsilayacak duzeydedir (bu $10.000 olabilecegi gibi ~$700.000 gibi rakamlar oldugu da gorulmustur.). bu surec icerisinde firma masraflarini karsilar, gelistirme icin gereken ekibi, malzemeyi karsilayabilir hale gelir ve darbogaza girmeden urune odaklanir, sonunda fayda saglayacak urun ortaya cikar ve bu surecte execution'in dogru olduguna inanan seeder'lar gelebilir, 1 veya 2 round daha yatirim doner, arkasindan VC (venture capital) firmalari ile gorusmeler baslar ve nihai sonucta tum bu terane "VALUATION" dedigimiz sirket degerlemesinin artarak ilerlemesi ile sonuclanir. (zynga ve facebook ornekleri cok goz onunde gerceklesiyor, ilerlemeye ve valuation'in adim adim nasil arttirildigina biraz arastirarak vakif olabilirsiniz).

ornegin bir sirket actiniz, bu sirket mouse'lariniz ustunden muzik dinleyebilmenizi saglayacak teknoloji gelistirmeye odaklandi ve bu fikir cok tutacak bir fikir. (tamamen ornek olarak yazdigimi anlamissinizdir herhalde) angel investor ile gorustunuz, fikir, fikrin kagit uzerinde sekillenmesi, business plan ve sunumunuz onun da cok hosuna gitti, kurdugunuz ekibe ve sirkete guvendi ve size ekibinizi buyuterek urunu daha hizli cikartmaniz ve masraflarinizi karsilamaniz icin sirketin %40 karsiligi $100.000 para verdi (boylece sirket valuation'imiz $250.000 olarak belirlendi angel'imiz tarafindan). arkasindan isler iyi gitti, ilk demo urununuzu cikartmayi basardiniz, bu arada ilgilenen 2 yatirimci arkadasi ile gorustu angel investor'iniz, onlar da yatirim karari aldilar, 1. round yapildi, burada %10 hisse karsiligi $300.000 gibi bir giris kabul edildi ve hisse dagitimi yapildi. sirket hisseniz %50'a duserken sirket degeriniz $3.000.000 gibi bir rakama yukseldi, arada 2. bir round daha yapildi ve yine yukseldi vs vs, seeder'larin round'lari bittikten sonra VC'nin gelisi ile birlikte oncul yatirimlari yapan grup genel olarak ilk exit'ini yapmak ister, bu noktada bir miktar para aldilar ve ortakliklarini korudular, isler buyudu vs vs.

bu, isin aslinda keyifsiz, yogun calisma gerektiren, sozlesmelerden cok iyi anlamaniz ve isi bilen avukatlar ile calismanizi gerektiren kismi. canim ulkemde bir suru ornegini duyabileceginiz ve gorebileceginiz olaylar silsilesi, yasanmislik mevcut. cok dusuk paralara sirketin cogunluk hissesini alip sonrasinda sermaye arttirimi ile sirket disi birakilan fikir ve emek sahiplerinden tutun da yonetimsel anlamda kar/zarar ortagi gibi gosterilip sonrasinda gelir gider dengesi uzerinden sirkete surekli borclandirilan insanlara kadar bir cok degisik ornege rastlamak mumkun. buna karsilik guzel ornekler de yok degil. hep anlattigim step hali ornegi vardir, is yatirim'in guzel bir case'idir ve mutlaka arastirmanizi oneririm.(is yatirim 3.5 milyon ile basladigi yatirimini nasil sekillendirdi, sirkete ilk ortak olan grup ne kadar para ile ne kadar hisse aldi, su anki sirket degeri nedir gibi seylere bir bakin.)

gelelim isin asil bahsetmek istedigim personel bacagina, cok uluslu firmalar ise personel alirken hisse opsiyonu sunarlar. buradaki temel mantik opsiyon sunulan her personelin sirketin bir parcasi olmasini saglamak, sirket kulturunu "hepimiz kazaniyoruz" lafindan cikartip gercekligi uzerine kurmak ve sirketin her parcasinin sirkete ve gelirlere faydasi olmasi durumunda bundan kazanc saglayabilecegi sistemi gerceklemektir. bir sirket ile calismaya basladiginizda size belirli sayida hisse opsiyonu, emekliliginize yonelik fon opsiyonu gibi bir cok sey sunarlar, hisse opsiyonunda size doner "x yil icerisinde, 1. yil %y, 2. yil %z, 3. yil...." verilecek sekilde toplamda verilecek hisseyi sunarlar ve bunu sizin yapacaginiz belirli seylere baglarlar. bunun disinda bazi sirketler doner der ki "kendi basiniza yatirim amacli sirketimizin hisselerinden almak istediginizde son x ay icerisindeki en dusuk degerden almaniz icin employee discount programimiz var, bundan faydalanabilirsiniz" vs vs. bunlarin tamami sirket kulturu ve beraberinde olusturulmus yapinin parcalaridir, sizin butunun bir parcasi olmaniz ve butunun ilerlemesi icin gerekenleri yapmanizi saglamaya yonelik motivasyon unsurlaridir.

startup'lar ise bu kadar kurumsal kavramlara sahip olacak, bu kadar oturmus kulturel unsurlari gercekleyecek vakte "henuz" sahip olamamistir vefakat yaptiklari isi kaliteli, hizli, profesyonel sektor oyunculari ile rekabet edebilecek duzeyde gerceklestirmeye ihtiyaclari vardir. bu noktada personellerine cok yuksek maas odeyemeyecek olan yeni sirketler personellere hisse opsiyonu, borsa kotasyonu sirasinda kendilerine avantaj saglayacak anlasmalar, gelen yatirimlar dogrultusunda maas iyilestirmeleri, bonuslar vb gibi imkanlar onerirler.

bunu para sacmayi sevdiklerinden veya super iyi niyetlerinden yapmazlar tabii ki; ) normal kosullarda bulundugunuz konumu dolduracak kisiye verilmesi gereken maas $10.000'ken sizi $4.000'e iceri alarak startup'in maliyetlerini dusuk tutmak, sizi de yatirimin ve "RISK"in parcasi yapmak gibi sebepleri var.

takip edenler farketmistir, startup'lar cok ciddi transferler yaparlar, daha ilk bastan buyuk hatalar yapmamak, personel kaynakli olusabilecek hatalari minimuma indirmek, zaten cok riskli olan girisimin personel odakli olan gelistirme, urunlestirme kisminda minimum sorunu yasayarak maksimum verimi elde etmek icin kayda deger tecrubeye ve bilgiye sahip insanlari alirlar. bu insanlar hem bilgieri ile urunun kalitesini yukseltir, hem de edinmis olduklari tecrube dogrultusunda firmanin stratejilerini, bir sonraki hamlesini, alt yapisini dogru kurmasini saglarlar. kurulan yapi dogru ise, fikir dogru ise ve dogru alt yapi ile gerceklenirse sonrasinda yuzlesilmesi gereken bir cok sorundan kurtulmalarinin anahtari olur bu kararlari ve ilk ise alim surecleri.

ps: facebook'un kurulusunda 4. adam olarak ise alinan (employee #4 olarak da bilinir) Taner Halicioglu'nun ozgecmisi, facebook'ta neler ile ugrastigi, su anda calistigi firma gibi bilgilere bakarsaniz anlattiklarim belki biraz olsun netlesir kafanizda.

olaya personel acisindan baktigimizda neden bunlarin yapildigi, neden bu firsatlarin sunuldugu daha net anlasiliyordur artik. personel olarak sizler de bir startup'a girdiginizde belirli bir riski kabul ediyorsunuz, cogu zaman almaniz gereken maastan daha azini aliyorsunuz ve firmanin gelisim surecinde sizler de "YATIRIMCI" olarak bulunuyorsunuz. ortaya koydugunuz deger hem kendinizin hem de firmanin gelecegi icin onemli unsurlar barindiriyor (firma icin tecrube, bilgi birikimi vs iken kendi geleceginiz icin maddi karsilik beklentisi/vaadi ile zamaniniz ve emeginiz gibi).

bu noktada ulkemizde en sik duymaya alistigimiz sozlerden bir kac tanesi;
"biz burada bir aileyiz", genel olarak meali: "hepinizin ustunden super zengin olacagim"
"hepimiz kazanacagiz", genel olarak meali: "maaslariniza tabii ki zam yapacagim, ferrari'min taksidi bitince.."
"para kazanmaya basladigimizda senin kendi ekibin olacak ve sen onlari yoneteceksin", genel olarak meali: "ferrari aldigimi soylemis miydim? taksit hani? sen cok guzel hallediyorsun isleri zaten.."

en acisi da personellerden duydugum "patronum cok iyi bir insan, verdigi sozu tutar" tarzi sozler. yasadigimiz dunya, ozellikle is dunyasi sozler degil sozlesmeler ile, kanunlar ve mevzuatlar ile sekilleniyor. size verilen sozlerin mahkemede bir hukmu olmadigini, sozlesmelerin ve ilintili kanuni duzenlemelerin herhangi bir sorun durumunda sizi koruyacagini asla unutmayin.

turkiye gercegine dondugumuzde, burada sirketlerin borsaya kote olmasina dair duzenlemeler henuz yeni yeni yapiliyor(tum a.s.'lere zorunlu hale gelmesi vs), sirketten hisse opsiyonunu aldiniz, 3 yillik bir anlasma yapmistiniz %3 hisse icin, bu sure icerisinde sirket 2 kere sermaye arttirimina gitti, hisse oraniniz da buna bagli olarak %1.2'ye dustu, 3 yilin sonunda tum hisseyi aldiniz. sirket ortagisiniz, ve?

sirket satisina kadar bu hisse karsiliginda pay almaniz cok zor, sirket satisi sirasinda rakamlar ticari olarak gizli tutulabilir, avukatiniz uzerinden bilgileri istersiniz, surec isler, bilgileri alirsiniz, acquisition sirasinda cikacak kaostan avukatinizin cikartacagi (eger basarabilirse) degerleme ile basbasa kalabilir, firmanin odenmis sermayesi uzerinden almak zorunda birakildiginiz pay ile yetinebilirsiniz. (yasanmis "kotu" ornekler uzerinden ilerliyorum hala). veya hersey cok guzel gider ve sirketiniz $100M valuation'dan satilir, siz de $1.2M'in sahibi olursunuz.

diger yandan hisse opsiyonu anlasmalarinda denk geldigim "personelin isinin gereklerini yerine getirmemesi durumunda" gibi muglak ifadeler is tecrubesi olarak belirli olgunluga ulasmis kisilerin bile dikkat etmedigi, saniyorum sahip olma algisinin gozlerini koreltmesi sebebi ile es gectikleri sikintili unsurlar da fazlasi ile can sikici ve onemli. dikkat etmeden imzaladiginiz sozlesme belirli hayaller ve yatirim ile sahip olmaya calistiginiz geleceginizin ellerinizden ucup gitmesine sebep olabilir. dedigim gibi, sizler de sirkette yatirimci konumundasiniz ve yatiriminizi korumak istiyorsaniz sizlerin de yapmasi gereken yukumlulukler var. kendi calistigim sirketler acisindan kafamin rahat olmasinin sebebi sirket sahiplerinin personellerine "sozlesmeyi mutlaka avukatina goster ve avukatinin onayi ile geri getir, bilmedigin ve sana zarar verecek maddeler var ise karsilikli mutabakat saglayalim" seklinde yaklasim gosteriyor olmalari. buna karsilik denk geldigim pek cok firma (ki iclerinde gecmiste beraber calistiklarim da var) sozlesmeyi personelin onune koyup "bugun icerisinde imzalayip bize teslim etmen gerek" gibi cinlikler ile personelin sozlesmeyi dogru duzgun okumasina bile firsat vermiyor. (kaldi ki bunu yapan cok buyuk olcekli sektor oyunculari da var.). bir cok oyuncu ise yukarida yazdigim sozlere benzer sozler ile (hepimiz zengin olacagiz, hersey cok guzel olacak vs) personeline vaatte bulunmayi tercih ediyor. personeller de iyi niyet cercevesinde bu vaatlere guvenerek is yapiyor ve bir cogu mutsuzluk ve hayal kirikligi ile sonuclanan tecrubelere sahip oluyorlar.

peki nasil olmali, sirketi kuranlar nasil ilerlemeli, bu sirketlerde calisanlar nasil sozlesmelere imza atmali vs gibi konulara simdi girmeyecegim, o da bir sonraki yazinin konusu olsun, ben de firsattan istifade pazar gunumun keyfini cikartmaya devam edeyim.

mola!